Italo Calvino: Përse duhet ti lexojmë klasikët?

0
627

Përkthyer nga Albert Bikaj
Korrik 19, 2017

Le të fillojmë me disa definicione të sygjeruara.

1) Klasikët janë ata librat për të cilët zakonisht i ndëgjojmë njerëzit duke thënë: „Jam duke rilexuar…“ dhe asnjëherë nuk thonë „Jam duke lexuar…“

Së paku, kjo gjë u ndodh atyre të cilët e konsiderojnë vetën si „lexues të mirë.“ Nuk mbahet mirë për të rinjtë të cilët në atë moshë veçsa kanë filluar të njihën me botën, dhe klasikët janë pjesë e saj.

Parashtesa përseritëse përpara foljes „lexoj“ mund të jetë një hipokrizi e vogël për pjesën e njerëzve që ndihën të turpëruar ta pranojnë që nuk e kanë lexuar një libër të famshëm. Që ti sigurojmë ata, thjeshtë duhët të veshtrojmë me kujdes, sa do i lexueshëm që të jetë një person, prapë se prapë mbetet një numër i madh librash me rëndësi fundamentale të cilët ai nuk i ka lexuar.

Duart lart, të githë ata që kanë lexuar plotësisht Herodotin dhe Tukididin! Edhe Sen-Simonin? Edhe Kardinal de Retz? Por edhe ciklin madhështorë të novelave të shekullit XIX për të cilat më shumë flitet se sa lexohën. Në Francë fillojnë të lexojnë në shkollë Balzakun, dhe duke gjykuar nga numri i ekzeplarëve që janë në qarkullim, dikush mund të supozojë ato vazhdohën të lexohën, por nëse një anketë e Gallupit do bëhej në Itali, kam frikë se Balzaku do të rënditej praktikisht i fundit. Në Itali, adhuruesit e Dikensit perbëjnë një elitë të vockël; sapo antarët takohën, fillojnë të bisedojnë mbi personazhët dhe për epizodat, sikurse të ishin duke diskutuar për njerëzit dhe gjërat e të njohurve të tyre.
Një vit më parë, kur isha duke dhënë mësim në Amerikë, Miçel Bjutërit i erdhi në majë të hundës kur e pyesnin nëse e kishte lexuar Emil Zolan, të cilin ai nuk e kishte lexuar asnjëherë, kështu që ai vëndosi të lexoi të gjithë ciklin „Rougon-Macquart“. Ai zbuloi se ishte krejtësisht diçka tjetër nga ajo që kishte mënduar: një trung familjarë fantastik dhe mitologjik, të cilin ai e përshkroi në një esse të shkelqyeshme.

Me fjalë të tjera, është kënaqësi e jashtëzakonshme të lexosh një libër të mrekullueshëm për herë të parë në moshë të pjekur, ndryshe nga (ndonëse dikush mund të thotë më e madhe ose më e vogël se) kënaqësia e të lexuarit të tij në rini. Rinia i sjellë të lexuarit, sikurse çdo eksperiencë tjetër, një shije dhe një ndjesi të veçantë rëndësie, ndërsa në pjekuri vlerësohet ( ose mund të vlerësohen) në nivele dhe kuptime më të shumta. Kështu që mund të tentojmë definicionin e rrallës:

2)Ne e përdorim fjalën „klasik“ për librat që janë çmuar nga ata që i kanë lexuar dhe pëlqyer; por ata janë të çmuar jo më pak nga ata që nuk kanë pasur fatin ti lexojnë për herë të parë, në rastin më të mirë ti shijojnë ata.

Në fakt, leximi në rini mund të jetë më shumë jo frytdhënës, për shkak të mosdirimit, shpërqendrimit, mospatjës përvojë me „instruksionet e përdorimit“ të produktit, por edhe papërvojës së vetë jetës. Librat e lexuar mund të jenë (mundësisht në kohë të njëjtë) forumuës, në sensin që ata u japin formë eksperiencave në të ardhmën, duke mundësuar modele, kushte për dhembshuri, skema për qartësim, shkallë të vlerave, shembuj të bukurisë – që të gjitha gjërat që vazhdojnë të ndikojnë edhe nëse libri që është lexuar në rini pothuajse ose krejtësisht është harruar. Nëse do rilexojmë librin në moshë të pjekur ka shumë gjasa që do rizbulojmë këto konstante, të cilat përgjatë kohës janë pjesë e mekanizmit tonë të brendshëm, por që origjinën e tyre e kemi harruar shumë kohë më parë. Një vepër letrare mund të arriji që të na bëji ta harrojmë, por të na lëshoi farën e vet tek ne. Definimi që mund ta japim është ky:

3) Klasikët janë librat që ushtrojnë ndikim të çuditshëm, të dy kur refuzojnë të çrrënjosën nga mëndja dhe kur fshihen vetë në palosjet e kujtimeve, duke u maskuar si pavetëdija kolektive apo individuale.

Duhët që të ketë një periudhë në jetën e të rriturit që ti përkushtohet rileximit të librave më të rëndësishëm të rinisë së tij. Edhe në qoftë se librat kanë mbetuar të njëjtë (ndonëse ata ndryshojnë, në dritën e një perspektive historike të tjetërsuar), ne, me shumë bindje kemi ndryshuar dhe përballja jonë ka për të qënë krejtësisht një gjë e re.
Prandaj, pak rëndësi ka kurdo që përdorim foljën „lexoj“ ose foljën „rilexoj“. Patjetër, mund të themi:
.
4) Çdo rilexim i një klasiku është aq sa një udhëtim zbulimi sikurse leximi i parë.

5) Çdo lexim i klasikëve në fakt është rilexim.

Definicioni i 4 mund të konsiderohet si konkluzion i rrallës:

6) Një klasik është një libër i cili nuk ka mbaruar së thëni atë që ka për të thënë.

Ndonëse definicioni i 5 varet në një formulë më specifike, siç është kjo:

7) Klasikët janë libra të cilët vijnë nga poshtë tek ne duke mbajtur përmbi gjurmët e leximit tonë të përparshëm dhe duke mbartur ngjalljen e gjurmëve që vetë i kanë lënë në kulturë ose kulturat që i kanë pasuar tërësisht (ose, më thjeshtë, në gjuhë dhe zakon).

Që të dy janë të vertetë, klasikët antikë dhe klasikët modern. Nëse lexoj Odisenë, lexoj tekstin e Homerit, nuk mund të harroj gjithë avanturat e Uliksit që kanë ardhur të paracaktojnë drejtimin e shekullit, dhe nuk mund të ndal dot së habituri nëse këto domethënie kanë qenë të përcaktuara në tekst, ose nëse janë inkrustim, shtrëmbërim ose zgjërim. Kur lexoj Kafkën, nuk mund të shmang miratimin apo kundërshtimin e legalitetin e mbiemrit „Kafkeskë,“ i cili ka gjasa të dëgjohet çdo çerek ore, duke e përdorur në mënyrë të pakontrolluar. Nëse lexoj „Baballarë dhe të binj“ të Turgenjevit ose „Djajtë“ e Dostojevskit, nuk mund të ndal së mënduari se si këta personazh kanë vazhduar të rimisherohën edhe në ditët e sotme.

Leximi i një klasikut duhet të na japë një surprizë ose dy „vis-a-vis“[1] me nocionin që e kishim për të. Për këtë arsye nuk mund të rekomandoj mjaftueshmërisht leximin direkt të një teksti veçmas, duke lënë anash kritikën biografike, komentet, dhe interpretimet sa më shumë të jetë e mundur. Shkollat dhe universitetet duhet të ndihmojnë që të kuptojmë se asnjë libër që flet për një libër nuk mund të flasë më shumë sesa libri në fjalë, por në vend të kësaj ata e bëjnë në nivelin më të mirë për të na bërë që të mendojmë të kundertën. Ekziston një përhapje shumë e madhe e vlerave ku paraqitja, aparati kritik dhe bibliografia përdoren si një ekran tymi për të fshehur atë që teksti ka për të thënë dhe, në të vërtetë, mund të them vetëm nëse ka mbetur ndonjë send për të folur për vetë pa ndërmjetësues që pretendojnë se dinë më shumë sesa teksti. Mund të konkludojmë se:

8) Një klasik jo doemos na mëson një gjë të cilën nuk e dinim më parë. Tek një klasik, nganjëherë zbulojmë diçka të cilën gjithmonë e kemi ditur (ose kemi menduar se e dimë), por pa e ditur që autori e ka thënë i pari, ose së paku është e lidhur me të në njëfarë mënyre të veçantë. Dhe kjo gjithashtu, është një surprizë që të jep mjaft kënaqësi, të atillë që gjithmonë e fitojmë nga zbulimi i një origjine, një marrëdhënie, një afiniteti. Nga e gjitha kjo mund të rrjedh një definicion i këtij tipit:

9) Klasikët janë librat që na dukën më të rinj, më të freskët dhe papritur të mbilexuarit, aq më shumë kemi menduar se i njohim nga ato që kemi dëgjuar të flitet për ta.

Natyrisht, kjo ndodh vetëm kur një klasik me të vërtetë funksionon si i tillë – dmth., kur krijon një raport personal me lexuesin. Nëse shkëndija nuk vjen, kjo është një keqardhje; por ne nuk i lexojmë klasikët jashtë detyrës apo respektit, por vetëm nga dashuria. Përveçse në shkollë. Dhe shkolla duhet t’ju mundësojë të dini, qoftë mirë apo keq, një numër të caktuar klasikesh ndër të cilët – ose në lidhje me të cilët – mund të përzgjidhni klasikët tuaj. Shkolla është e detyruar t’ju japë instrumentet e nevojshme për të bërë një zgjedhje, por zgjedhjet që llogariten janë ato që ndodhin jashtë dhe pas shkollës.
Vetëm duke lexuar pa paragjykime të cilat mund ti hasni në librin që bëhet libri juaj. Njoh një historian të shkëlqyer arti, një njeri jashtëzakonisht i mirë-lexuar, i cili nga të gjithë librat që ka. ka përqendruar dashurinë e tij të veçantë në letrat Pickwick; Në çdo rast ai vjen me disa kapak nga libri Dickens, dhe lidh çdo ngjarje në jetë me një episod Pickwickian. Pak nga pak ai, dhe filozofia e vërtetë, dhe universi, kanë marrë formën dhe formën e Letrave Pickwick me një proces identifikimi të plotë. Në këtë mënyrë ne arrijmë në një nocion shumë të lartë dhe të kërkuar për atë që një klasik është:

10) Ne e përdorim fjalën “klasik” të një libri që merr formën e një ekuivalenti me universin, në një nivel me talismanët e lashtë. Me këtë përkufizim ne afrohemi me idenë e “librit të përgjithshëm”, siç u konceptua nga Mallarmé.

Por një klasik mund të krijojë një raport po aq të fortë sa i përket kundërshtimit dhe antitezës. Gjithçka që Jean-Jacques Rousseau mendon dhe bën është shumë e dashur për zemrën time, prapëseprapë gjithçka më mbush me një dëshirë të papërmbajtshme për ta kundërshtuar, për ta kritikuar, për të grindur me të. Kjo është një çështje e antipati personale në një nivel temperament, për shkak të të cilit unë nuk mund të kem zgjedhje, por jo ta lexoj; Dhe akoma nuk mund ta lë pa e rënditur atë në mesin e autorëve të mi. Prandaj do të them:

11) Autori yt klasik është një nga ata të cilët nuk mund të ndihesh indiferent, i cili të ndihmon të përcaktosh vetën në lidhje me të, edhe kur je në mosmarrveshje me të.

Mendoj se nuk kam nevojë të justifikohem për përdorimin e fjalës “klasik” pa bërë dallime rreth moshës, stilit apo autoritetit. Ajo që e dallon klasikun, në argumentin që po bëj, mund të jetë vetëm një efekt jehone që mban të mira si për një vepër të lashtë dhe për një moderne që tashmë ka arritur vendin e saj në një vazhdimësi të kulturës. Mund të themi:

12) Një klasik është një libër që ka ardhur përpara klasikëve të tjerë; por kushdo që i ka lexuar të tjerët më parë, pastaj këtë, menjëherë e dallon vendin e tij në trungun familjar [të klasikëve*].

Në këtë pikë unë nuk mund ta shtyj problemin jetësor se si të lidhet leximi i klasikëve me leximin e të gjithë librave të tjerë që janë diçka tjetër përveç klasikë. Është një problem i lidhur me pyetjet e tilla si: Pse lexoni klasikët, në vend që të përqendroheni në libra që na mundësojnë të kuptojmë më thellë kohën tonë? Ose, ku do të gjejmë kohën dhe paqen e mendjes për të lexuar klasikët, siç jemi të mbingarkuar nga orteku i ngjarjeve të tanishme?

Natyrisht, mund të imagjinojmë një shpirt të bekuar, i cili i kushton gjithë kohën e tij të leximit Lucretiusit, Lucianit, Montaignes, Erasmusit, Quevedos, Marloweit, diskursit mbi metodën, Wilhelm Meisterit, Coleridgeit, Ruskinit, Proustit dhe Valéryt, në disa drejtime drekt Murasakit ose sagave islandeze. Dhe e gjithë kjo pa pasur nevojë të shkruajë reçenzione të botimeve të fundit, ose letra për të konkuruar për një karrige universitare, ose artikuj për revista në afate të ngushta. Për të vazhduar një dietë të tillë pa asnjë ndotje, ky shpirt i bekuar do të duhej të heq dorë nga leximi i gazetave dhe kurrë nuk do të tundohej nga romani i fundit ose hetimet sociologjike. Por ne duhet të shohim se sa larg do të ishte një justifikim i tillë ose fitimprurës. Lajmet e fundit mund të jenë banale ose të neveritshme, por megjithatë mbetet një pikë në të cilën duhet të qëndrojnë dhe të duken si prapa ashtu edhe përpara. Për të qenë në gjendje të lexoni klasikët duhet të dini “nga ku” i lexoni; Përndryshe libri dhe lexuesi do të humbasin në një re të përjetshme. Kjo, pra, është arsyeja pse “dorëheqja” më e madhe nga leximi i klasikëve do të merret nga dikush që di ti shëndrroi ato me dozën e duhur të punëve aktuale. Dhe kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht një gjendje të qetësisë së brendshme të patrazuar. Ajo gjithashtu mund të jetë fryt i padurimit nervor, i një pakënaqësie të hidhur me të fryrit dhe të shfryrit e mendjes.

Ndoshta gjëja ideale do të ishte dëgjimi i ngjarjeve të tanishme ashtu siç bëjmë me zhurmën jashtë dritares që na informon për bllokimin e trafikut dhe ndryshimet e papritura të motit, ndërkohë që dëgjojmë zërin e klasikëve që duken qartë dhe artikuluar brenda dhomës. Por tashmë është shumë për shumicën e njerëzve nëse prezenca e klasikëve perceptohet si një zhurmë e largët larg një dhome që është mbytur nga pamjet e vogla të momentit, si nga një televizor me shpërthim të plotë. Le të shtojmë pra:

13) Një klasik është diçka që tenton të heqë shqetësimet e momentit në gjendjen e zhurmës së sfondit, por në të njëjtën kohë kjo zhurmë sfondi është diçka që nuk mund të bëjmë pa të.

14) Një klasik është diçka që vazhdon si një zhurmë sfondi edhe kur shqetësimet momentale më të papërshtatshme janë në kontroll të situatës.

Mbetet fakti që leximi i klasikëve duket se bie ndesh me ritmin tonë të jetës, i cili nuk jep më periudha të gjata kohore ose hapësira e kohës së lirë humanitare. Ajo gjithashtu bie në kundërshtim me eklekticizmin e kulturës sonë, e cila kurrë nuk do të ishte e aftë të përpilonte një katalog të gjërave klasike siç do t’i përshtatej nevojave tona.
Këto kushte të fundit u realizuan plotësisht në rastin e Leopardit, duke pasur parasysh jetën e tij të vetme në shtëpinë e babait të tij (“hostelin e tij atërorë”), kultin e tij për antikitetin grek dhe latin, dhe bibliotekën e frikshme të vënë në dispozicion nga babai i tij, Monaldo. Në të cilën mund të shtojmë gjithë trupin e letërsisë italiane dhe të letërsisë franceze, me përjashtim të romaneve dhe “gjëja më e fundit” në përgjithësi, të gjitha këto të paktën u përfshinë në mënjanë, për të ngushëlluar kohën e lirë të tij Motra Paolina (që “Stendhali juaj”, i shkroi një herë). Edhe me interesin e tij të madh për shkencën dhe historinë, shpesh ishte i gatshëm të mbështetej në tekste që nuk ishin plotësisht të përditësuara, duke marrë zakonet e zogjve nga Buffoni, mumiet e Frederik Ruyschit nga Fontanelle, udhëtimi i Columbus nga Robertson.

Në këto ditë një edukim klasik si Leopardit të ri është i paimagjinueshëm; mbi të gjitha, biblioteka e kontit Monaldo është shumëzuar shpërthimisht. Radhët e titujve të vjetër janë shkatërruar, ndërsa të ritë janë përhapur në të gjitha literaturat dhe kulturat moderne. Nuk ka asgjë për të, por është detyrë e jona që të të shpikim libraritë tona ideale të klasikëve. Unë do të thosha se një bibliotekë e tillë duhet të përbëjë gjysmën e librave që kemi lexuar dhe që me të vërtetë kanë pasur vlerë për ne, dhe gjysma e librave që propozojmë të lexojmë dhe të supozojmë do të numërohen – duke lënë një pjesë të rafteve bosh për surpriza dhe raste zbulimesh.

E kuptoj që Leopardi është emri i vetëm që kam cituar nga letërsia italiane – një rezultat i shpërthimit të bibliotekës. Tani unë duhet të rishkruaj të gjithë artikullin për ta bërë të qartë se klasikët na ndihmojnë të kuptojmë se kush jemi dhe ku qëndrojmë, një qëllim për të cilin është e domosdoshme krahasimi i italianëve me të huajt dhe të huajt me italianët.

Pastaj unë duhet ta rishkruaj përsëri që të mos besohet se klasikët duhet të lexohen, sepse “i shërbejnë çdo qëllimi” të çfarëdoshëm. Arsyeja e vetme që mund të nxjerrë është se të lexosh klasikët është më i mirë sesa të mos lexosh klasikët.

Dhe nëse dikush e kundërshton këtë, nuk ia vlen të merrem me kaq shumë probleme, atëherë unë do të citoj Cioranin (i cili nuk është ende klasik, por do të bëhet i tillë):

Ndërsa ata po përgatisnin helmin, Sokrati po mësonte një melodi në flaut. “Çfarë të mirë do të bëjë kjo,” e pyetën ata, “të dish këtë melodi para se të vdesësh?”

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.